Της Κατερίνας Ζούζουλα, Κλινικού Ψυχολόγου – Ψυχοθεραπεύτριας, MSc Διασυνδετική Ψυχιατρική, Ειδίκευση στη Γνωσιακή Συμπεριφορική Ψυχοθεραπεία (CBT), Εκπαίδευση στη Θεραπεία Αποδοχής και Δέσμευσης (ACT) και τη Θεραπεία Εστιασμένη στη Συμπόνια (CFT).

Η περίοδος των Χριστουγέννων συνδέεται πολιτισμικά με τη χαρά, την οικογενειακή θαλπωρή και τη συναισθηματική εγγύτητα. Ωστόσο, από ψυχολογική σκοπιά, οι εορτές
συχνά αποτελούν ένα απαιτητικό πλαίσιο, καθώς συνοδεύονται από αυξημένες κοινωνικές προσδοκίες, αλλαγές στη ρουτίνα και έντονη συναισθηματική φόρτιση. Για άτομα με
προϋπάρχουσα ψυχική ευαλωτότητα, οι παράγοντες αυτοί μπορεί να λειτουργήσουν επιβαρυντικά, οδηγώντας σε επιδείνωση της συμπτωματολογίας (Kendler et al., 1999).

Η διεθνής βιβλιογραφία δείχνει ότι τα Χριστούγεννα δεν προκαλούν ψυχικές διαταραχές, μπορούν όμως να λειτουργήσουν ως εκλυτικοί ή ενισχυτικοί παράγοντες για την εμφάνιση ή την υποτροπή συμπτωμάτων. Παράλληλα, η μετα-εορταστική περίοδος συχνά συνοδεύεται από μια συναισθηματική «πτώση», γνωστή ως holiday letdown, η οποία σχετίζεται με αυξημένη ψυχική δυσφορία και ευαλωτότητα. Στο πλαίσιο αυτό, η χριστουγεννιάτικη περίοδος παρουσιάζει ιδιαίτερη συσχέτιση με συγκεκριμένες κατηγορίες ψυχικών διαταραχών

Κατάθλιψη

Η διεθνής βιβλιογραφία καταδεικνύει ότι η καταθλιπτική συμπτωματολογία μπορεί να ενταθεί κατά τα Χριστούγεννα, χωρίς αυτό να συνιστά ξεχωριστή διαγνωστική οντότητα
(«Christmas depression») (Sansone & Sansone, 2011). Παράγοντες όπως η μοναξιά, η απώλεια αγαπημένων προσώπων και η κοινωνική σύγκριση με εξιδανικευμένες εικόνες οικογενειακής ευτυχίας συμβάλλουν στην επιδείνωση συμπτωμάτων όπως:

• ανηδονία
• αίσθημα κενού
• ενοχή και απαισιοδοξία

Έρευνες για τα στρεσογόνα γεγονότα ζωής δείχνουν ότι τέτοιες χρονικές περίοδοι αυξημένων συναισθηματικών απαιτήσεων μπορούν να λειτουργήσουν ως εκλυτικοί ή
επιβαρυντικοί παράγοντες για τη μείζονα καταθλιπτική διαταραχή (Kendler et al., 1999).

Εποχιακή Συναισθηματική Διαταραχή (SAD)

Η περίοδος των Χριστουγέννων συμπίπτει χρονικά με τους χειμερινούς μήνες, κατά τους οποίους παρατηρείται μειωμένη έκθεση στο φυσικό φως. Αυτό σχετίζεται με την Εποχιακή Συναισθηματική Διαταραχή (Seasonal Affective Disorder – SAD), έναν υποτύπο κατάθλιψης που χαρακτηρίζεται από:

• καταθλιπτική διάθεση
• μειωμένη ενέργεια και έντονη κόπωση
• υπερυπνία και αυξημένη όρεξη

Σύμφωνα με δεδομένα που συνοψίζονται από τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας, η εποχικότητα και η περιορισμένη έκθεση στο φυσικό φως επηρεάζουν τον κιρκάδιο ρυθμό και
τη ρύθμιση της διάθεσης μέσω μεταβολών σε νευροβιολογικούς μηχανισμούς, όπως η μελατονίνη και η σεροτονίνη (Rosenthal et al., 1984). Κατά συνέπεια, η εποχικότητα αποτελεί σημαντικό παράγοντα κινδύνου για καταθλιπτική απορρύθμιση, ιδιαίτερα σε γεωγραφικές περιοχές με μειωμένη ηλιοφάνεια κατά τον χειμώνα (WHO, 2019).

Αγχώδεις διαταραχές

Οι αγχώδεις διαταραχές συγκαταλέγονται στις ψυχικές διαταραχές που εμφανίζουν συχνά σημαντική επιδείνωση κατά την εορταστική περίοδο. Τα Χριστούγεννα συνοδεύονται από αυξημένες κοινωνικές υποχρεώσεις, οικογενειακές συναναστροφές και οικονομικές απαιτήσεις, παράγοντες που μπορούν να λειτουργήσουν ως ισχυρά αγχογόνα ερεθίσματα για άτομα με προϋπάρχουσα αγχώδη ευαλωτότητα.

Έρευνες δείχνουν ότι άτομα με γενικευμένη αγχώδη διαταραχή, διαταραχή κοινωνικού άγχους ή διαταραχή πανικού παρουσιάζουν κατά τις γιορτές:

• αυξημένα επίπεδα διάχυτου άγχους,
• εντονότερη ανησυχία και καταστροφικές σκέψεις,
• περισσότερες αποφυγές κοινωνικών καταστάσεων,
• αυξημένα σωματικά συμπτώματα, όπως ταχυκαρδία, γαστρεντερική δυσφορία και
μυϊκή ένταση (APA, 2022).

Ιδιαίτερα στη διαταραχή κοινωνικού άγχους, τα εορταστικά τραπέζια και οι οικογενειακές συγκεντρώσεις βιώνονται συχνά ως καταστάσεις υψηλής απειλής, καθώς ενεργοποιούν φόβους αξιολόγησης, κριτικής και αμηχανίας. Το άτομο μπορεί να αισθάνεται έντονη πίεση να «ανταποκριθεί» κοινωνικά, ενώ παράλληλα ενισχύονται σκέψεις αποτυχίας και ντροπής.

Παράλληλα, η απώλεια της καθημερινής ρουτίνας και οι οικογενειακές εντάσεις αφαιρούν βασικούς μηχανισμούς ρύθμισης του άγχους και λειτουργούν ως εκλυτικοί παράγοντες. Έτσι, τα Χριστούγεννα αποτελούν περίοδο αυξημένης ψυχικής διέγερσης και ευαλωτότητας για άτομα με αγχώδεις διαταραχές.

Διατροφικές διαταραχές

Η χριστουγεννιάτικη περίοδος αποτελεί ένα ιδιαίτερα επιβαρυντικό πλαίσιο για άτομα με διατροφικές διαταραχές, καθώς το φαγητό βρίσκεται στο επίκεντρο των κοινωνικών
συναναστροφών και αποκτά έντονο συμβολικό χαρακτήρα. Τα εορταστικά τραπέζια, οι αυξημένες ποσότητες τροφής και η κοινωνική πίεση για «χαλαρότητα» γύρω από τη διατροφή μπορούν να ενεργοποιήσουν έντονο άγχος, γνωσιακή σύγχυση και δυσλειτουργικές
συμπεριφορές.

Η βιβλιογραφία καταδεικνύει ότι κατά τις γιορτές παρατηρείται αύξηση:

• επεισοδίων υπερφαγίας,
• αντισταθμιστικών συμπεριφορών (π.χ. έμετος, υπερβολική άσκηση),
• έντονης αυτοκριτικής και ενοχής μετά το φαγητό (Treasure et al., 2020).

Παράλληλα, η απώλεια δομημένης καθημερινότητας (ωράρια, γεύματα, ρουτίνα) αφαιρεί σημαντικούς προστατευτικούς παράγοντες για άτομα με διατροφικές διαταραχές, ενώ τα σχόλια του περιβάλλοντος γύρω από το σώμα, το βάρος ή το φαγητό μπορούν να ενισχύσουν αρνητικά σχήματα εαυτού. Οι γιορτές, επομένως, δεν λειτουργούν απλώς ως «δύσκολες μέρες», αλλά ως περίοδος αυξημένου κινδύνου για υποτροπή ή επιδείνωση της
συμπτωματολογίας.

Διαταραχές χρήσης ουσιών

Η εορταστική περίοδος συνδέεται κοινωνικά με αυξημένη κατανάλωση αλκοόλ, η οποία συχνά παρουσιάζεται ως φυσιολογική, αναμενόμενη ή ακόμη και απαραίτητη για τη
«διασκέδαση». Ωστόσο, από ψυχοπαθολογική σκοπιά, αυτή η κανονικοποίηση της χρήσης ουσιών συνιστά σημαντικό παράγοντα κινδύνου για άτομα με ιστορικό διαταραχών χρήσης ουσιών.

Έρευνες δείχνουν ότι τα Χριστούγεννα σχετίζονται με:

• αυξημένο κίνδυνο υποτροπής,
• απώλεια ελέγχου στη χρήση αλκοόλ,
• επιδείνωση συννοσηρών ψυχικών διαταραχών, όπως κατάθλιψη και άγχος (Hasin et al., 2018).

Η χρήση ουσιών λειτουργεί συχνά ως δυσλειτουργική στρατηγική ρύθμισης συναισθήματος, ιδιαίτερα σε περιόδους έντονης συναισθηματικής φόρτισης, μοναξιάς ή
οικογενειακών εντάσεων. Για άτομα με συννοσηρότητα, η εορταστική περίοδος αυξάνει τον κίνδυνο ψυχιατρικής απορρύθμισης, καθώς μειώνονται οι δομές υποστήριξης και
ενισχύονται οι εκλυτικοί παράγοντες.

Αυτοκτονικός ιδεασμός

Κατά την περίοδο των Χριστουγέννων, ο αυτοκτονικός ιδεασμός δεν φαίνεται να κορυφώνεται ανήμερα των εορτών, ωστόσο η επιστημονική βιβλιογραφία επισημαίνει
αυξημένη ψυχική ευαλωτότητα και ιδεασμό τις εβδομάδες που ακολουθούν, ένα φαινόμενο γνωστό ως holiday letdown. Η συναισθηματική «πτώση» μετά το τέλος των
γιορτών, η διάψευση των εορταστικών προσδοκιών, η μείωση της κοινωνικής υποστήριξης και η απότομη επιστροφή στις απαιτήσεις της καθημερινότητας μπορεί να οδηγήσουν σε:
• αίσθηματα κενού, δυσφορίας ή συναισθηματικές διακυμάνσεις
• μείωση κινήτρου
• επιδείνωση της καταθλιπτικής διάθεσης

Όπως επισημαίνουν οι Ajdacic-Gross et al. (2008), οι χρονικές αυτές μεταβάσεις αποτελούν κρίσιμα σημεία για την ψυχική υγεία, την έγκαιρη αναγνώριση προειδοποιητικών σημείων και την ενίσχυση της ψυχοκοινωνικής υποστήριξης.

Συμπεράσματα

Τα Χριστούγεννα δεν προκαλούν από μόνα τους ψυχικές διαταραχές, αλλά λειτουργούν ως στρεσογόνος περίοδος που μπορεί να ενεργοποιήσει ή να εντείνει συμπτώματα σε άτομα με ήδη υπάρχουσες ψυχικές διαταραχές. Οι παράγοντες που εμπλέκονται είναι σύνθετοι και συνδυάζουν βιολογικές, κοινωνικές και γνωσιακές διαστάσεις.

Η αναγνώριση αυτού του πολυπαραγοντικού πλαισίου είναι σημαντική τόσο για το ευρύ κοινό όσο και για τους επαγγελματίες ψυχικής υγείας, προκειμένου να ενισχυθεί η πρόληψη, η ψυχοεκπαίδευση και η κλινική παρέμβαση την περίοδο των εορτών.

Επικοινωνία: katerina.zouzoula94@gmail.com

Για περισσότερα Επιστημονικά άρθρα Ψυχολογίας μπορείτε να κάνετε κλικ εδώ:https://psychopedia.gr/

Για να ενημερώνεστε για όλα τα Επιμορφωτικά Σεμινάρια που αφορούν την Ψυχοπαθολογία και την Παιδοψυχολογία μπορείτε να κάνετε κλικ εδώ:https://www.seminars-psychopedia.gr/

Βιβλιογραφία

Ajdacic-Gross, V., Lauber, C., Sansossio, R., Bopp, M., Eich, D., Gostynski, M., Gutzwiller, F.,
& Rössler, W. (2008). Seasonality in suicide—A review and search of new concepts.
International Journal of Epidemiology, 37(4), 891–902. https://doi.org/10.1093/ije/dyn058
American Psychiatric Association. (2022).DSM-5-TR: Diagnostic and statistical manual of
mental disorders (5th ed., text rev.). APA Publishing.

https://doi.org/10.1176/appi.books.9780890425787
Hasin, D. S., Shmulewitz, D., & Keyes, K. (2018).Alcohol use disorder: Epidemiology,
pathophysiology, and treatment. The Lancet Psychiatry, 5(3), 213–228.

https://doi.org/10.1016/S2215-0366(18)30079-2
Kendler, K. S., Karkowski, L. M., & Prescott, C. A. (1999). Stressful life events and major
depression: Risk period, long-term contextual threat, and diagnostic specificity. American
Journal of Psychiatry, 156(6), 837–841. https://doi.org/10.1176/ajp.156.6.837
Rosenthal, N. E., Sack, D. A., Gillin, J. C., Lewy, A. J., Goodwin, F. K., Davenport, Y., Mueller,
P. S., Newsome, D. A., & Wehr, T. A. (1984).Seasonal affective disorder: A description of the
syndrome and preliminary findings with light therapy. Archives of General Psychiatry, 41(1),
72–80.

https://doi.org/10.1001/archpsyc.1984.01790120076010
Sansone, R. A., & Sansone, L. A. (2011). The Christmas effect on psychopathology.
Innovations in Clinical Neuroscience, 8(12), 10–13.

https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3257984/
Treasure, J., Duarte, T. A., & Schmidt, U. (2020).Eating disorders. The Lancet, 395(10227),
899–911.https://doi.org/10.1016/S0140-6736(20)30059-3
World Health Organization. (2019). Mental health and seasonal affective disorder. World
Health Organization.https://www.who.int