Της Πηνελόπης Ξηνταροπούλου Ψυχολόγου, Ειδικευόμενη στην Συστημική-Οικογενειακή Θεραπεία

Η διαγενεακή μετάδοση τραύματος αφορά τη μεταφορά ψυχολογικών, βιολογικών ή κοινωνικών συνεπειών ενός τραυματικού γεγονότος από μια γενιά στην επόμενη — όχι μόνο μέσω της λεκτικής αφήγησης του τραυματικού βιώματος, αλλά και μέσω μοτίβων ανατροφής, προσκόλλησης, οικογενειακής επικοινωνίας ή ακόμη και βιολογικών μηχανισμών όπως η επιγενετική.

Εμπειρικές ενδείξεις

Στο διεθνές πεδίο, ανασκοπική μελέτη επισημαίνει πιθανή εμπλοκή επιγενετικών μηχανισμών στη μεταβίβαση του στρες και του τραύματος από γονείς σε απογόνους.

Ειδικότερα, μελέτες σε πληθυσμούς απογόνων ανθρώπων που υπέστησαν τρομακτικά συλλογικά τραύματα (π.χ. πόλεμος, διώξεις) δείχνουν διαφοροποιήσεις στη ρύθμιση του άξονα στρες (stress response systems)· αν και τα ευρήματα δεν είναι οριστικά, υπογραμμίζουν τη βιολογική διάσταση της μετάδοσης τραύματος.

Παράλληλα, στο ελληνικό πεδίο υπάρχουν εμπειρικές μελέτες που δείχνουν ότι παιδικές τραυματικές εμπειρίες — όπως κακή ανατροφή, συναισθηματική κακοποίηση ή παραμέληση — συνδέονται με ψυχική δυσφορία, δυσκολίες ρύθμισης συναισθημάτων και κοινωνική προσαρμογή στην ενήλικη ζωή.

Για παράδειγμα, σε δείγμα 557 Ελλήνων ενηλίκων, η εμπειρία παιδικής συναισθηματικής κακοποίησης συσχετίστηκε με υψηλότερα επίπεδα άγχους και κατάθλιψης, ενώ η αλεξιθυμία (δυσκολία στη συναισθηματική αυτογνωσία) μεσολάβησε μερικώς σε αυτή την σχέση.

Επίσης, μελέτη που εξετάζει οικογένειες με ιστορικό ουσιοεξάρτησης διαπίστωσε μεταφορά γονικών μοτίβων προσκόλλησης και συναισθηματικής φροντίδας προς τα παιδιά — με ταυτόχρονη μειωμένη οικογενειακή συνοχή, αστάθεια στην επικοινωνία και δυσκολίες προσαρμογής.

Αν και δεν πρόκειται σε όλες τις περιπτώσεις για «μετάδοση τραύματος» με τον στενό διεθνή ορισμό, τα ελληνικά ευρήματα υποδηλώνουν ότι δυσμενείς εμπειρίες πρώτης γενιάς μπορεί να έχουν μακρόχρονες επιπτώσεις στη ψυχική υγεία και στις διαπροσωπικές σχέσεις των απογόνων — γεγονός που ενισχύει την υπόθεση της διαγενεακής επιρροής.

Μηχανισμοί Μετάδοσης — Πώς μπορεί να “περάσει” το Τραύμα

Οι κυριότερες θεωρούμενες οδοί μετάδοσης είναι:

Οικογενειακές / Ψυχοκοινωνικές διεργασίες — ανατροφικές πρακτικές, προσκόλληση, επικοινωνία, συναισθηματική διαθεσιμότητα ή αλληλεπίδραση μεταξύ γονέων και παιδιών. Οι γονείς με ιστορικό τραύματος μπορεί να δυσκολεύονται να προσφέρουν σταθερότητα, να έχουν υψηλή συναισθηματική αστάθεια ή δυσκολία ρύθμισης συναισθημάτων, κάτι που επηρεάζει την ανάπτυξη των παιδιών.

Βιολογικοί / επιγενετικοί μηχανισμοί — όπως προτείνεται στη διεθνή βιβλιογραφία: τραυματικές εμπειρίες πριν ή κατά τη διάρκεια της αναπαραγωγής μπορεί να επηρεάσουν τη ρύθμιση του άξονα HPA (stress response), με αλλαγές στη μεθυλίωση γονιδίων που σχετίζονται με την ρύθμιση του στρες, οι οποίες ενδεχομένως «κληροδοτούνται».

Κοινωνικό / πολιτισμικό πλαίσιο και συλλογική μνήμη — σε περιπτώσεις όπου το τραύμα αφορά συλλογικά βιώματα (πόλεμος, βία, μετανάστευση), η μετάδοση δεν είναι μόνο ενδοοικογενειακή αλλά αφορά και ευρύτερες κοινότητες — με συνέπειες στην ταυτότητα, την ασφάλεια και την ψυχική υγεία των απογόνων.

Επιπτώσεις στη Ψυχική Υγεία και Κοινωνική Λειτουργικότητα

Οι επιπτώσεις στους απογόνους περιλαμβάνουν:

Αυξημένο άγχος, κατάθλιψη, δυσκολίες συναισθηματικής ρύθμισης.

Προβλήματα προσκόλλησης, διαπροσωπικές δυσκολίες, μειωμένη κοινωνική λειτουργικότητα ή δυσκολία στην ανάπτυξη σταθερών σχέσεων.

Πιθανή αυξημένη ευαισθησία σε μετατραυματικές διαταραχές, διαταραχές stress, ψυχικές δυσλειτουργίες — ειδικά όταν συντρέχουν περιβαλλοντικοί/ κοινωνικοί στρεσογόνοι παράγοντες.

Είναι σημαντικό ότι οι επιπτώσεις δεν είναι πάντα άμεσα εμφανείς · μπορεί να «εμφανιστούν» ως δυσκολίες στη ζωή, στη συναισθηματική ρύθμιση, στην ψυχική υγεία ή στις σχέσεις — και να «ορθώνονται» υπό συγκεκριμένες συνθήκες (π.χ. στρες, κρίση, προσωπική απώλεια).

Προτεινόμενες Παρεμβάσεις & Πρόληψη

Με βάση τα ευρήματα, προτείνονται:

Ψυχοεκπαίδευση & υποστήριξη οικογενειών: Ενημέρωση γονέων και φροντιστών για το πώς οι τραυματικές εμπειρίες και το παιδικό τραύμα μπορεί να επηρεάσουν όχι μόνο το άτομο, αλλά και τα παιδιά του. Αυτό βοηθά στην πρόληψη της μετάδοσης μέσω αλλαγής της ανατροφής, της επικοινωνίας και της γονεϊκής στάσης.

Συστημική / οικογενειακή θεραπεία: Θεραπευτικές παρεμβάσεις που εστιάζουν στο οικογενειακό σύστημα, στην επικοινωνία, στη συναισθηματική ρύθμιση, στην αναδόμηση τραυματικών μοτίβων και στην ενίσχυση της οικογενειακής συνοχής.

Κλινική ψυχοθεραπεία / θεραπεία τραύματος (trauma‑focused): Για άτομα με ιστορικό τραύματος, παιδικής κακοποίησης ή δυσλειτουργικών παιδικών συνθηκών — με στόχο την επεξεργασία του τραύματος, την αποφόρτιση, την ανάπτυξη δεξιοτήτων αντιμετώπισης και την πρόληψη μετάδοσης στους απογόνους.

Πολιτισμική & κοινοτική υποστήριξη: Σε περιπτώσεις συλλογικών τραυμάτων (πόλεμος, μετανάστευση, προσφυγιά), παρέμβαση στο επίπεδο της κοινότητας — με συλλογική αφήγηση, μνήμη, κοινές δράσεις υποστήριξης, ομάδες ψυχοκοινωνικής υποστήριξης.

Έρευνα και πρόληψη μέσα στο πλαίσιο δημόσιας υγείας / πολιτικής ψυχικής υγείας: Ενθάρρυνση κινητοποιήσεων για έρευνα με ελληνικά δείγματα, ανάπτυξη πολιτικών υποστήριξης, πρόληψης και ευαισθητοποίησης, ειδικά σε πληθυσμούς με ιστορικό τραύματος.

Συμπέρασμα

Η διαγενεακή μετάδοση τραύματος δεν είναι απλώς θεωρητική υπόθεση — υπάρχει πλέον εμπειρική τεκμηρίωση, τόσο διεθνώς όσο και εν μέρει στο ελληνικό πλαίσιο, που υποδεικνύει ότι τραυματικές εμπειρίες δεν «ξεχνιούνται» εύκολα. Μέσα από οικογενειακές, βιολογικές και κοινωνικές οδούς, οι συνέπειές τους μπορεί να επηρεάσουν απογόνους — καθιστώντας αναγκαία την πρόληψη, την παρέμβαση και την υποστήριξη.

Για την Ελλάδα, είναι ιδιαίτερα σημαντικό να ενισχυθεί η ερευνητική προσπάθεια, να αναπτυχθούν πολιτικές ψυχικής υγείας με έμφαση στην πρόληψη και την οικογενειακή υποστήριξη, και να δοθεί βήμα στους απογόνους οικογενειών με ιστορικό τραύματος, μέσα από θεραπευτικά, κοινοτικά και ερευνητικά πλαίσια.

Για περισσότερα Επιστημονικά άρθρα Ψυχολογίας μπορείτε να κάνετε κλικ εδώ:https://psychopedia.gr/

Για να ενημερώνεστε για όλα τα Επιμορφωτικά Σεμινάρια που αφορούν την Ψυχοπαθολογία και την Παιδοψυχολογία μπορείτε να κάνετε κλικ εδώ:https://www.seminars-psychopedia.gr/

Βιβλιογραφία

Anagnostopoulou, T., Kalaitzaki, A., Tsouvelas, G., & Tamiolaki, A. (2024). The long-term effect of childhood trauma and alexithymia on mental distress during the COVID‑19 pandemic in Greece. Psychology: The Journal of the Hellenic Psychological Society, 29(2), 57–78.

Τσέτσου, Ε. Ι. (2021). Διαγενεακά πρότυπα οικογενειακών σχέσεων, γονεϊκό τραύμα και ουσιοεξάρτηση. Πάντειο Πανεπιστήμιο Κοινωνικών και Πολιτικών Επιστημών.

Πρέκκα, Ε. (2017). Παιδικό ψυχικό τραύμα σε νεαρούς ενήλικες: αυτοκαταστροφικές συμπεριφορές και προσκόλληση. Πάντειο Πανεπιστήμιο Κοινωνικών και Πολιτικών Επιστημών.

Αντωνοπούλου, Ζ. (2015). Παιδικό τραύμα και επιδράσεις στην ψυχοκοινωνική προσαρμογή κατά την ενήλικη ζωή [Διδακτορική διατριβή].

Χατζηιωαννίδης, Σ. (2019). Η επίπτωση του παιδικού τραύματος στις κλινικές εκδηλώσεις ασθενών με σχιζοφρένεια και άλλες ψυχωτικές διαταραχές. Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης.

Yehuda, R., & Lehrner, A. (2018). Intergenerational transmission of trauma effects: putative role of epigenetic mechanisms. World Psychiatry, 17(3), 243–257.

Intergenerational transmission of trauma effects: scoping review of the evidence in humans. (2023). BMC Psychology.

Dekel, R., & Goldblatt, H. (2008). Is there intergenerational transmission of trauma? The case of combat veterans’ children. American Journal of Orthopsychiatry, 78(3), 281–289.

Van IJzendoorn, M. H., Bakermans‑Kranenburg, M. J., & Sagi‑Schwartz, A. (2003). Are children of Holocaust survivors less well‑adapted? A meta‑analytic investigation of secondary traumatization. Journal of Traumatic Stress, 16(5), 459–469.

Brave Heart, M. Y. H. (1998). The historical trauma response among Natives and its relationship with substance abuse: A Lakota illustration. Journal of Psychoactive Drugs, 30(1), 48–54. (παράδειγμα ιστορικού τραύματος / μετάδοσης σε κοινοτικό πλαίσιο)